Rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD)

Tại sao con tôi không thể ngồi yên Phòng khám sức khỏe tâm thần trẻ em thường xuyên tiếp nhận những trẻ được cha mẹ đưa đến khám vì lý do bé quậy phá trên lớp, không thể ngồi yên và tập trung nghe giảng, dẫn đến khó tiếp nhận được kiến thức mới. Điều lưu ý là những vấn đề này thường được các thầy cô giáo ở trường phản ánh lại với phụ huynh và đề nghị phụ huynh đưa con đi khám mà không phải tự bản thân phụ huynh nhận thấy tình trạng trên. Có những trẻ khi vào tới phòng khám bác sĩ vẫn luôn luôn chạy nhảy, leo trèo, tự ý lấy đồ đạc trong phòng bác sĩ để chơi hoặc phá phách, phụ huynh cho biết tại nhà trẻ cũng quậy phá rất nhiều và không thể ngồi yên trên ghế được, tuy nhiên cha mẹ chỉ nghĩ rằng bé hiếu động hơn các bé khác. Vậy vấn đề trẻ đang gặp phải khiến trẻ không thể ngồi yên và không thể tập trung vào một công việc là gì? Qua khám xét và tiến hành chẩn đoán, rất nhiều trẻ trong số đó đủ tiêu chuẩn để chẩn đoán rối loạn tăng động giảm chú ý (attention deficit hyperactivity disorder – ADHD). Đây là một rối loạn tâm thần gây ra những triệu chứng tăng động quá mức, hoặc thậm chí là các hành vi xung động. Người mắc rối loạn này thường gặp khó khăn trong việc duy trì sự tập trung chú ý vào một công việc cụ thể hoặc khó có thể ngồi yên trong một thời gian dài. Rối loạn tăng động giảm chú ý chiếm khoảng 2,2% trẻ em và vị thành niên (dưới 18 tuổi) trên toàn cầu, và khoảng 2,8% những người từ 18 – 44 tuổi [1], có thể tưởng tượng một lớp học có 30 học sinh, thì cứ 3 lớp học sẽ có 2 trẻ mắc ADHD để thấy mức độ phổ biến của rối loạn này. Trẻ nam có tỷ lệ mắc cao gấp 3 lần trẻ nữ. Nhiều phụ huynh quan sát thấy trẻ hoạt động quá mức khi ở giai đoạn chập chững biết đi, tuy nhiên triệu chứng ở giai đoạn này rất khó phân biệt với những hành vi hiếu động bình thường. ADHD thường được xác định trong những năm đầu tiểu học, khi những triệu chứng giảm tập trung thể hiện rõ và gây ảnh hưởng.     Vậy những triệu chứng nào giúp nhận biết trẻ có thể đang mắc rối loạn tăng động giảm chú ý? Đúng như tên gọi, rối loạn gồm có hai nhóm triệu chứng là nhóm triệu chứng giảm tập trung và nhóm triệu chứng tăng động – xung động. ADHD có thể gặp ở cả trẻ em và người lớn, tuy nhiên ở trẻ em thì triệu chứng tăng động phổ biến hơn. Ở người bình thường, có thể có kém tập trung, có thể có xung động tuy nhiên trong ADHD thì mức độ sẽ nặng hơn, thường xuyên hơn, và gây ảnh hưởng đến các chức năng ở trường học, công việc, xã hội [2]. Các triệu chứng giảm tập trung chú ý gồm:

• Lơ đãng hoặc bỏ sót chi tiết, mắc các lỗi bất cẩn ở trường, trong công việc, trong hoạt động
• Khó khăn trong việc duy trì sự chú ý vào một công việc hoặc khi chơi, bao gồm cả khi nói chuyện, khi nghe giảng, khi đọc bài dài
• Dường như không nghe người khác nói khi đang nói chuyện trực tiếp
• Không tuân theo các chỉ dẫn, khó hoàn thành bài tập về nhà, việc nhà, nhiệm vụ ở nơi làm việc hoặc bắt tay vào làm nhưng lại nhanh mất tập trung và dễ xao lãng
• Gặp khó khăn trong việc tổ chức công việc và hoạt động, ví dụ như sắp xếp việc nào cần làm trước, sắp xếp đồ đạc vào đúng vị trí, làm việc một cách lộn xộn, kém quản lý thời gian, khó hoàn thành công việc theo đúng lịch
• Tránh hoặc không thích những nhiệm vụ cần sự tập trung tinh thần như làm bài tập về nhà, đối với người lớn có thể khó khăn trong chuẩn bị báo cáo, hoàn thiện biểu mẫu hoặc tóm tắt lại một bài báo dài
• Hay làm mất những đồ đạc cần thiết như đồ dùng học tập, bút, thước, chìa khóa, trang sức, tài liệu, kính mắt, điện thoại…
• Dễ xao lãng bởi những suy nghĩ hoặc những kích thích không liên quan
• Hay quên các hoạt động hàng ngày, như làm việc nhà, cuộc hẹn, trả lời tin nhắn điện thoại…

Các triệu chứng của tăng động – xung động bao gồm

• Nhấp nhổm vặn vẹo không yên khi ngồi trên ghế
• Rời khỏi chỗ ngồi khi mà ở những nơi yêu cầu cần ngồi yên như trong lớp học, trong phòng họp
• Chạy nhảy, leo trèo ở những nơi không phù hợp (ví dụ trong phòng khám bệnh), ở vị thành niên và người lớn thường là có cảm giác không yên bên trong cơ thể
• Khó có thể chơi hoặc không thích những trò chơi yên tĩnh
• Luôn chân tay, vận động liên tục
• Nói không ngừng
• Ngắt lời người khác khi người khác chưa nói, chưa hỏi hết câu, nói khi chưa đợi đến lượt mình nói.
• Khó khăn trong việc chờ đến lượt
• Làm phiền hoặc tự ý tham gia vào những trò chơi, cuộc nói chuyện, các hoạt động cua người khác mà không được mời.

Vậy nguyên nhân nào gây ra ADHD? Hiện tại các nghiên cứu đều chưa chỉ ra nguyên nhân rõ ràng của ADHD, những yếu tố sau có thể góp phần gây ADHD như:

• Yếu tố gen
• Hút thuốc, uống rượu trong thời gian mang thai
• Tiếp xúc với các chất độc hại từ môi trường trong quá trình mang thai
• Tiếp xúc với các chất độc môi trường, ví dụ như nồng độ chì cao, ở tuổi trẻ
• Đẻ nhẹ cân
• Tổn thương não

Trẻ mắc ADHD nên được điều trị như thế nào? Không có phương án điều trị hoàn toàn đặc hiệu cho ADHD, các phương pháp điều trị hiện tại có thể giúp làm giảm triệu chứng và cải thiện chức năng. Điều trị bao gồm dùng thuốc, liệu pháp tâm lý, giáo dục và huấn luyện, kết hợp các phương pháp. Phụ huynh cần thảo luận kỹ với bác sĩ đâu là phương án tốt nhất cho con mình. Việc dùng thuốc Dùng thuốc điều trị ADHD có thể làm giảm tăng động – xung động và tăng khả năng tập trung, làm việc, học tập. Thuốc đồng thời có thể tăng khả năng phối hợp động tác. Có hai nhóm thuốc được sử dụng trong ADHD là nhóm kích thần và không kích thần. Thuốc phải được sử dụng theo chỉ định của bác sĩ, phải được bác sĩ theo dõi chặt chẽ. Sử dụng liệu pháp tâm lý và tâm lý xã hội Các liệu pháp tâm lý có thể được sử dụng như liệu pháp hành vi, nhận thức hành vi, liệu pháp gia đình, huấn luyện kỹ năng cho cha mẹ, lớp học can thiệp hành vi, kỹ năng quản lý stress, nhóm tương trợ… Đối với cha mẹ và thầy cô giáo

• Cha mẹ và thầy cô giáo có thể giúp trẻ ADHD làm việc có tổ chức và tuân thủ hướng dẫn hơn bằng các phương pháp như:
• Xây dựng một lịch làm việc hàng ngày, giữ nguyên lịch qua nhiều ngày, từ khi tỉnh giấc đến khi đi ngủ. Bao gồm thời gian cho làm bài tập, thời gian chơi ngoài trời, thời gian hoạt động trong nhà…Dán lịch này ở những nơi dễ thấy như tủ lạnh, bảng trong nhà, nếu có thay đổi cần điều chỉnh sớm
• Sắp xếp dụng cụ hàng ngày, mỗi đồ đạc có nơi để cố định (quần áo, giấy bút, đồ chơi), và giữ mọi thứ đúng nơi quy định
• Sử dụng sổ ghi nhớ để sắp xếp công việc. Sổ ghi nhớ để giúp kiểm tra lại đồ dùng học tập, nhấn mạnh cho bé tâm quan trọng của việc ghi ra những việc cần làm, những đồ dùng, sách vở cần phải đem về nhà…
• Cần phải có những quy tắc thật rõ ràng và thật cố định để trẻ có thể hiểu và tuân theo ổn định.
• Động viên, khen thưởng khi trẻ tuân theo quy định. Trẻ ADHD thường bị chê bai, các phụ huynh cần tìm ra những hành vi tốt để khuyến khích.

  [1] Fayyad J, Sampson NA, Hwang I, et al. The descriptive epidemiology of DSM-IV Adult ADHD in the World Health Organization World Mental Health Surveys. Atten Defic Hyperact Disord 2017; 9: 47-65. [2] https://www.nimh.nih.gov/health/topics/attention-deficit-hyperactivity-disorder-adhd/index.shtml